Ở thành phố Coimbra, miền trung Bồ Đào Nha, tồn tại một kiệt tác kiến trúc Baroque không chỉ thu hút du khách bởi vẻ đẹp mạ vàng cổ kính, mà còn nổi tiếng với cơ chế bảo tồn độc đáo chưa từng có trên thế giới. Đó là Thư viện Joanina thuộc Đại học Coimbra, nơi những bản thảo 300 năm tuổi không được bảo vệ bởi hóa chất diệt côn trùng hay hệ thống công nghệ cao, mà bởi một đội quân "vệ binh bóng đêm" lặng lẽ đã hoàn thành sứ mệnh của mình suốt ba thế kỷ: loài dơi. Khi những cánh cửa gỗ nặng nề của thư viện khép lại sau ngày làm việc, một ca trực đặc biệt mới chính thức bắt đầu, tạo nên mối quan hệ cộng sinh kỳ diệu giữa con người và thiên nhiên.

Đối với các loài côn trùng phá hoại, những cuốn sách cổ lưu trữ tại Joanina chính là một kho báu sinh học hoàn hảo. Giấy làm từ sợi bông, lanh chứa nguồn cellulose dồi dào, bìa sách làm từ da thuộc cung cấp protein, còn các chất kết dính gốc tinh bột lại là nguồn carbohydrate lý tưởng. Với bướm đêm (Tineola bisselliella) hay bọ cánh cứng (họ Anobiidae), những giá sách cổ ở đây chính là một bàn tiệc không bao giờ cạn kiệt - nếu không có sự can thiệp của đội quân dơi.

Trước khi các côn trùng này có cơ hội sinh sôi và phá hoại các bản thảo quý giá, mỗi đêm đàn dơi sẽ rời khỏi những kẽ hở trong kiến trúc đá của thư viện để tuần tra khắp các hành lang. Một cá thể dơi có khả năng tiêu thụ lượng côn trùng tương đương với trọng lượng cơ thể của mình chỉ trong một đêm duy nhất. Sự săn mồi liên tục này không chỉ tiêu diệt các cá thể côn trùng trưởng thành, mà còn ngăn chặn chu kỳ sinh sản của chúng, ngăn chặn mọi nguy cơ bùng phát dịch bệnh ngay từ gốc rễ mà không cần sử dụng đến một giọt hóa chất nào.

Mối quan hệ giữa thư viện và đàn dơi chính là một minh chứng hoàn hảo của cộng sinh tự nhiên: Joanina cung cấp cho các loài dơi một nơi trú ẩn an toàn, tránh khỏi các kẻ săn mồi và điều kiện thời tiết khắc nghiệt; đổi lại, những "nhân viên không lương" này lại bảo vệ sự tồn vong của những kho báu tri thức quý giá nhất của nhân loại.

Việc chung sống với loài dơi không phải lúc nào cũng dễ dàng, và đội ngũ quản lý của Thư viện Joanina đã phải xây dựng một quy trình nghiêm ngặt để cân bằng giữa lợi ích bảo vệ sách và hạn chế các tác động tiêu cực từ dơi. Điểm đáng chú ý nhất là guano - phân dơi có tính axit cao, có thể ăn mòn bề mặt gỗ và đá cổ của thư viện nếu không được xử lý đúng cách.

Để giải quyết vấn đề này, các nhân viên tại Joanina đã duy trì một nghi thức kéo dài hơn 300 năm: mỗi tối, trước khi thư viện đóng cửa, họ sẽ phủ những tấm da thú dày lên toàn bộ các bàn đọc sách mạ vàng để bảo vệ bề mặt khỏi phân dơi. Sáng hôm sau, trước khi đón những du khách đầu tiên, toàn bộ không gian sẽ được vệ sinh sạch sẽ, trả lại vẻ tĩnh lặng, trang nghiêm vốn có của một thư viện cổ hơn 3 thế kỷ tuổi. Quy trình lặp đi lặp lại này không chỉ giải quyết được vấn đề bất lợi từ việc chung sống với dơi, mà còn biến Joanina thành một mô hình bảo tồn di sản độc đáo, vận dụng khéo léo các quy luật tự nhiên thay vì chống lại chúng.

Theo Mỹ Nương - baovecn.com